Toespraak voor de afgestudeerde nieuwe kunstenaars

Introductie

Het onderstaande is de toespraak die Wilhelm Weitkamp, ArtEZ Art & Design directeur, gehouden heeft bij de uitreiking van de diploma’s aan de afgestudeerde kunstenaars van 2014: Grafisch Ontwerpers, Illustratoren, Docenten Beeldende Kunst en Vormgeving, Interieurarchitecten, Animatoren, Interieurvormgevers en Comic Designers van de ArtEZ Artacademy in Zwolle.

Welkom

Dames en heren, nieuwe kunstenaars en hun supporters.

Onze onoverzichtelijke wereld

De wereld is waarschijnlijk voor elke generatie mensen onoverzichtelijk, maar voor de mensen van de laatste 150 jaar lijkt het nog in de overtreffende trap chaotisch en onoverzichtelijk. Er is altijd te weinig kennis over onze omgeving, altijd duiken er onverwachte nare of vrolijke consequenties van onze handelingen op. Als we grijpen naar een bierglas, valt het as van onze sigaar op de grond. Als we aarzelend, voor het eerst en struikelend over onze woorden de liefde willen verklaren, dan blijkt het voorwerp van aanbidding allang op de hoogte te zijn van wat we wilden vertellen. Het kan dus verkeren. Maar in de laatste eeuwen lijken toch ontwikkelingen te beginnen die complexer zijn dan daarvoor.

De Verlichting: rationaliteit

Vanaf de zeventiende eeuw, met de opkomst van de rationele methode en het wetenschappelijke experiment in het Westen, is er een titanen-inspanning gepleegd om de wereld te begrijpen en elke duistere plek te verlichten met ons verstand. Immanuel Kant’s definitie van onze rationele tijd hebben we waarschijnlijk allemaal op school bestudeerd: Verlichting betekent de bevrijding van de onmondigheid die we zelf hebben veroorzaakt. Als we niet zelf nadenken, dan komt dat omdat we lui zijn, of omdat we laf zijn. “Durf zelf na te denken”, was zijn devies en volgens hem ook van onze hele cultuur. Deze rationele drijfveer zou toch tot een veel overzichtelijke wereld leiden, een utopische wereld, waarin de mens in vrijheid zich bezig houdt met dat wat werkelijk belangrijk is. Maar in onze wereld houden we ons maar al te vaak bezig met onbelangrijke zaken, bureaucratie en formulieren, geestdodend werk in de fabriek en op kantoor of, nog erger, geestdodend werkloos thuiszitten. Hele industrieën houden zich bezig met het produceren van dingen waar we niet op zitten te wachten. Hoe komt het dat we met zo’n rationeel programma, zoals Kant beschreef, in zo’n irrationele wereld zijn beland?

Kennisvermeerdering

In de negentiende eeuw, op het hoogtepunt van de industriële revolutie, in het tijdperk van stoom en elektriciteit, van staal en gesynchroniseerde klokken, wordt de hele aarde ontdekt. Het ideaal van Hendrik de Zeevaarder en Vasco da Gama, van Amerigo Vespucci en Columbus, van onze eigen Blaauw en Plantius. Jules Verne kan in de negentiende eeuw snel schrijven, maar elke onbekende plek die hij beschrijft in zijn Avontuurlijke Reizen wordt, sneller dan zijn boeken verkopen, bezocht door Europese ontdekkingsreizigers. Zijn Reis om de wereld in 80 dagen wordt binnen enkele jaren na verschijnen van het boek overgedaan in real life. En daarna sneller dan in 80 dagen.

Irrationaliteit

Maar deze kennisvermeerdering gaat gek genoeg niet gepaard met het rationeler en overzichtelijker maken van de wereld. Het gaat gepaard met economische uitbuiting, met het produceren van kralen in Europa om te ruilen voor slaven in Afrika die op hun beurt in West Indië weer geruild worden voor suiker die in Europa goud geld oplevert. Het gaat gepaard met het opdelen van de wereld in stukken voor Engeland, voor Spanje en voor Nederland. Het gaat gepaard met nieuwe economische hulpmiddelen als de optiebeurs en de aandelenhandel, met een permanente inflatie in het grote Spaanse rijk, waar de zon nooit onder ging, vanwege de gigantische influx van Amerikaans zilver, een inflatie die het Spaanse Rijk nog heviger trof dan de opstand van de Nederlanden en het verlies van de Onoverwinnelijke Armada.

Meer begrip en tegelijk meer onbegrip

Het lijkt er op dat naarmate we meer van de eerste natuur, de natuurwetten en de geografie, de biologie en de astronomie, kennen, we minder van de tweede natuur, de menselijke cultuur, begrijpen. Dat is natuurlijk niet zo. We hebben hele wetenschappen die zich met die tweede natuur bezighouden: de economie bestudeert de productie van de meerwaarde, de sociologie bestudeert de menselijke samenlevingsvormen, de psychologie bestudeert de menselijke geest en het menselijke gedrag. Maar ondanks deze wetenschappen en hun succes ontstaat er in de laatste drie eeuwen een samenleving die onvoorspelbaarder wordt. De eerste wereldoorlog bijvoorbeeld breekt uit niet ondanks de nieuwe wetenschappen en nieuwe economische kennis, maar in sommige perspectieven zelfs dankzij deze kennis en wordt in ieder geval versterkt door deze kennis. Ook onze toekomstbeelden weerspiegelen onze ervaring van chaos, ze balanceren tussen vooruitgang of duurzaamheid of ondergang. Het kan alle kanten op gaan.

De rol van kunstenaars in deze wereld

De kunstenaars die nu afstuderen aan deze academie zijn net als wij allemaal deel van deze onzekere wereld. Ook zij hebben geen zekerheid over hun toekomst en ook zij kunnen geen voorspellingen doen over waar het met de global warming of de groeiende globalistische spanningen naar toe leiden. Maar wat ze wel doen is ons twee dingen duidelijk maken.

Voorbij de tirannie van de feiten

Enerzijds leren ze ons te kijken voorbij de tyrannie van de feiten. Het stil blijven staan bij de feiten, of die nu door de wetenschappen of door onze opvoeding worden aangedragen, is op zijn zachtst gezegd niet vruchtbaar voor verdere actie. Alles is al een keer geprobeerd, zeggen die feiten. Maar wat hier in dit gebouw te zien is, spreekt dat tegen. Zoals hier een lettertype is ontworpen, is nog niet eerder op deze manier gedaan, en het brengt een glimlach op ons gezicht. Zoals hier nagedacht wordt over wat slapen is, dat de rituelen die we tot aan de slaap uitvoeren ons kunnen helpen een slaapplek beter in te richten, dat verrast ons. Zoals hier een spreekgestoelte, dat bedoeld is om de kunst van de retoriek te versterken, gevormd wordt uit het ritme van een haiku, dat is vrolijkmakend.

De herontdekking van het avontuur

En dat leidt me tot het tweede ding dat deze kunstenaars ons in hun werk duidelijk maken. Ze leven avontuurlijk, ze zoeken het onverwachte in de wereld die door de Verlichting volledig voorspeld lijkt te zijn. Ze waarderen plezier, schoonheid, geluk en uiteindelijk ook datgene dat ons boven onszelf uittrekt, ons van onszelf verlost.

Kunstenaars als erfgenamen van de Verlichting

Kunstenaars zijn in dit verhaal dus de ware erfgenamen van Kant’s Verlichtingsoproep: Durf te denken. En dat leert dus iets heel belangrijks over denken. Het is geen mechanistisch systeem, maar een avontuur op zoek naar schoonheid en plezier en uiteindelijk naar transcendentie.

Ik ben er trots op dat we hier in Zwolle een academie hebben waar jonge mensen geholpen wordt om dat avontuur te beginnen.