Electrolytisch Etsen

Eerste en Tweede Natuur

Henk Tichelaar, instructeur in de Grafiek Werkplaats van de academie in Zwolle en grote motor achter het elektrolytisch etsen of e-etsen, is een man die zeer geboeid is door de natuur. Hij vertelde me vanochtend nog gepassioneerd hoe hij onlangs bij zijn atelier in het drukbeboste Ommen een ree over de weg zag springen en verdwijnen in de geelgroene rogge. Vissen en vogels zijn een paar thema’s die veelvuldig in zijn autonome werk opdoemen.

Daarom lijkt het logisch dat juist hij zich samen met Jan Nuij, het hoofd van de werkplaatsen, gebogen heeft over een meer schone manier van etsen dan de louter chemische. Een non-toxic manier. We weten dat die traditionele wijze van etsen niet ongevaarlijk is voor mensen, dat het kanker kan veroorzaken, dat het niet erg goed is voor zwangere vrouwen. En we weten ook dat er veel chemicaliën na gebruik afgevoerd moeten worden naar de milieudienst, iets wat uiteindelijk zijn sporen elders in de natuur zal nalaten.

Overal in onze westerse samenleving wordt nagedacht over duurzaamheid en recycling, over milieubelasting en zelfs, zoals in de nieuwe natuurwet van staatssecretaris Dijksma, over dat de natuur een intrinsieke waarde heeft, los van nut en markt.

We weten dat wij als mensheid een grote invloed op onze leefomgeving hebben. Vaak wordt dan op een Rousseau-achtige manier een tegenstelling geschapen tussen de niet-menselijke natuur en de menselijke cultuur. Dat laatste wordt dan de tweede natuur genoemd. Die tweede natuur is bijvoorbeeld heel goed zichtbaar in de grootse bouwprojecten die we overal op aarde uitvoeren: Bergen worden afgevlakt en valleien ermee gevuld. Grote miljoenen steden ontstaan overal, rivieren worden gekanaliseerd en wie boven de Sahara vliegt ziet in grote groene cirkels geïrrigeerde woestijn begroeid worden.

Maar we zien ook de negatieve kanten van deze tweede natuur, deze menselijke cultuur: de grote plastiek soep in de Stille Zuidzee is de laatste jaren onderwerp van afschuw. En toen ik van het voorjaar in de Algerijnse woestijn was, heb ik niet mij zelve ontmoet in de stilte, maar werd ik voortdurende geconfronteerd met plastic vezels, en met mobieltjes bellende Toeareg. We weten dat milieubeheer belangrijk is om een leefbare aarde in stand te houden, maar we hebben niet veel greep op onze tweede natuur. We bewerkstelligen wel van alles, maar we beheersen het niet. De global warming is ongetwijfeld door mensen veroorzaakt, maar we hebben er geen greep op. Ontploffende ruimteraketten en verzilte rivierbeddingen, drooggevallen meren en etnisch geweld in Syrie en Irak zijn allemaal voorbeelden van niet beheerste maar wel door de mens geinitieerde projecten.

En bovendien is de eerste natuur zelf, het “milieu”, net zo spilziek als de mens: zonnen die maar doorgaan met verbijsterende hoeveelheden energie uit te spuiten, melkwegen die in elkaar botsen, ruimtestof, methaanmeren, stikstofstormen. Een kosmisch geweld waarin ook de mens zelf uiteindelijk als een stofje op de mantel van het universum verdwijnt.

Er lijkten twee soorten van politiek rondom de milieuproblematiek te bestaan, met elk hun eigen gevaren:

Aan de linkerkant een bijna Rousseaanse verheerlijking van de eerste natuur, die zich soms heel erg afzet tegen de tweede natuur.

Aan de rechterkant een verheerlijking van de vrije markt en de viering van de individuele verantwoordelijkheid van de tweede natuur.

Electrolytisch etsen

E-etsen is een poging van de werkplaats grafiek om daar ergens tussen in op een bescheiden schaal iets te verbeteren. Niet om de stomme natuur te helpen, niet om verre generaties te laten overleven die wij nog niet kennen. Heeft de cro-magnon, die de mastodont doodjaagde, aan ons gedacht?

Maar wel om de huidige wereld mooier te maken. Dit is uiteindelijk een esthetisch argument en geen ethisch argument. E-etsen is een proces dat efficiënter en dus mooier is dan het gewone etsen. Het houdt minder voor de eerste en tweede natuur schadelijke stoffen over.

E-etsen is een vorm van nederigheid, van bescheidenheid: wij mensen veranderen veel, maar beheersen nauwelijks. Schoonheid en niet de intrinsieke waarde van natuur is hier de leidraad. E-etsen is een esthetisch werk.

Presentatie Electrolytisch Etsen

Tijdens de presentatie van het Electrolytisch Etsen waren er collega’s van andere kunstacademies: de Aki in Enschede en Minerva in Groningen, het Grafisch Atelier Kampen, DSM die geholpen heeft met de techniek, en diverse alumni van de academie. Al deze mensen waren geïnteresseerd in de toepassing van deze techniek om gezondheidsrisico’s te verminderen en de duurzaamheid van grafiek te verhogen.

E-Etsen demonstratie
Demonstratie van E-Etsen voor specialisten, collega’s van andere academies en alumni van de academie in Zwolle

Voor meer informatie over elektrolytisch of e-etsen, zie de facebookpagina van de werkplaats: Facebook werkplaats grafiek Zwolle. Hierop heeft Henk al diverse tips en wetenswaardigheden over deze non-toxic techniek gegeven die overigens al stamt uit 1850, maar die tot nu toe door maar enkele individuen ingezet wordt.

E-Etsen na bespreking
Na afloop van de demonstratie werd er een gesprek gevoerd over de mogelijke toepassing ervan bij andere academies.